اردبيل بنا به روايت مورّخين در دامنهء شرقى كوه سبلان قلعهء محكمى به نام رويين‌دژ وجود داشته است كه كيخسرو به همراهى گودرز آن را فتح كرد و در نزديكى آن آرتاويل يعنى شهر مقدس را بنا نهاد . ولى بعض تاريخ‌نويسان بناى آن را به فيروز ساسانى نسبت داده‌اند . لسترنج نيز در جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ص 181 قيد كرده است كه ايرانيان قديم اردبيل را « فيروزگرد » يا « باذان فيروز » مىناميدند . يعنى شهرى كه در دورهء سلطنت فيروز پادشاه ساسانى ( 459 - 484 ميلادى ) بنا شده است ( معجم البلدان ياقوت حموى 626 - 575 هجرى ) . در داستان استيلاى عرب ، از اردبيل به عنوان مقر فرمانفرماى آذرآبادگان ياد شده است . ( جغرافياى تاريخى بار تولد ، ص 269 ) . اين شهر تاريخى تا آغاز قرن هفتم در نهايت آبادى بوده و پس از آن در اثر زمين‌لرزه‌هاى مكرر و هجوم قبايل و اقوام مختلف ، مدتى از پيشرفت و ترقى بازمانده تا در سدهء هشتم و نهم از بركت وجود شيخ صفى الدّين جدّ بزرگوار سلاطين صفوى دوباره به منتهادرجهء شهرت خود رسيده است . شيخ صفى و اولاد او نزديك به 460 سال حكومت روحانى و از سال 907 تا 1148 در ايران سلطنت داشته‌اند . بعد از انقراض سلسلهء صفويه خساراتى فراوان به اين شهر وارد آمده و از عظمت سابق آن كاسته شده است . از آثار تاريخى آن : بقعهء شيخ صفى الدّين ، مقبرهء شاه اسماعيل صفوى ، قبر دختر شيخ صفى الدّين ، قبر دختر شيخ زاهد گيلانى همسر شيخ صفى ، قبر سيد موسى پسر سلطان